Ziemie, na których powstało Ruciane-Nida zajmowane były przez plemię Galindów. "Galindowie to jedna z pruskich grup plemiennych", informacje te pochodzą od rzymskiego historyka Tacyta z I wieku n.e. Osadnictwo to potwierdzają badania archeologów.
Galindowie nie bez powodu wybrali te ziemie pod osadnictwo, ponieważ tereny te posiadały bardzo dobre i różne gleby, bogate lasy iglaste i liściaste. W lasach tych było mnóstwo zwierzyny i ptactwa, a w licznych jeziorach ryby. Wszystko to było głównym pożywieniem Galindów. Wraz z rozwojem Galindii wykryto złoża darniowe rudy żelaza oraz bursztynu, co sprzyjało dalszemu rozwojowi rolnictwa, rzemiosła i wymiany handlowej. Bursztyn stanowił główną wymianę na produkty rzymskie, dlatego powstał szlak bursztynowy wiodący z cesarstwa rzymskiego przez ziemie polskie, Galindię, aż do Sambii. W ówczesnej Galindii powstały liczne warsztaty odlewnicze i kowalskie przyczyniając sie do jej bogactwa. Świadectwem tego są cmentarzyska z II wieku n.e. W tych grobach archeolodzy znaleźli bogate ozdoby z brązu, broń oraz wyposażenie do jazdy konnej . Świadczy to o zamożności części ludności w Galindii, ale wskutek wędrówek ludów w VI wieku nastąpiło całkowite załamanie się handlu i rzemiosła na szlaku bursztynowym. W to miejsce powstał inny ważny szlak handlowy z Europy zachodniej do ziem zachodniobałtyckich i obszarów nadczarnomorskich i do Bizancjum.
Powstawały osady z napływu przybywającej ludności, która osiedlała się nad brzegami jezior i rzek. Nie znając się na handlu wymiennym, głównym utrzymaniem stało się uprawianie roli i hodowla bydła. Z powodu spadku handlu bursztynem zmalały również dochody zamożnych Galindów tracąc tym samym pozycję polityczną. Pomimo tych zmian Galindia była bliska stworzeniu swojego państwa, skoro w grodzie nad jeziorem Niegocin zamieszkał wódz plemienny Galindów Jesgulp ( Jezegup , Izegup ). Sąsiadujące zaś państwa najeżdżały na Galindów powodując zniszczenie i spustoszenie w tym plemieniu.
Legenda mówi o klęskach Galindów w walce z Polakami i Jaćwięgami w XII-XIII wieku Ostatecznie wygląda na to, że Galindia została uzależniona od Bolesława Kędzierzawego. Po tych wszystkich walkach Galindia została bardzo poważnie zniszczona. Jednakże niedostępne, zamieszkałe zakątki Galindii przetrwały do czasów krzyżackich około XIII-VIV wiek. Polityka w tamtych czasach opierała się na grabieniu i pozyskiwaniu, co prowadziło do licznych wojen. Krzyżacy w 1253-1254 r. napadli i dokonali podboju Barcji i resztki Galindi. Tak plemię Galindów przestało istnieć. Wyniszczona Galindia przez następne lata porosła lasami i znów te ziemie stały się cennym terenem dla osiedleńców. Dlatego też zaczęło się ponowne zasiedlanie w czasach krzyżackich i książęcych wyludnionej już Galindii. Wsie, które powstawały były głównie krzyżackie tzw. "czynszowe" własność tych wsi przypisano Zakonowi Krzyżackiemu.
W 1424 roku w okręgu piskim było już około dziesięciu osad, które miały wiele majątków drobnych rycerzy. W drugiej połowie XVII wieku w rejonie piskim było już 23 wsie zamieszkałe w większości przez Polaków z Mazowsza, dlatego znaczna część wsi miała polskie nazwy. Zaś miejscowość, z którego wywodzi się Ruciane istniała zapewne jako osada szkatułowa i gajówka w XVIII wieku, gdzie działały w okolicy liczne wypalarnie węgla drzewnego, smolarnie, dzięgciarnie  hamernie, stąd też nazwa Ruciane (Rudczany, Rudczanny, Rudschanny), która wywodzi się od terminu ruda (ruda darniowa).
W pierwszej połowie wieku XIX leśniczówka z niewielką osadą leśną należała do majątku leśnego Guzianka. Wspólnymi siłami osadników w 1866 - 1869 r. wybudowano szosę Ruciane - Pisz w kilkanaście lat później 1883 - 1885 r. uruchomiono trasę kolejową Olsztyn - Ruciane - Ełk. Następnym połączeniem była trasa kolejowa Ruciane - Mrągowo rok 1898. Ruch na tych trasach stale się zwiększał co spowodowało uruchomienie szlaków wodnych na jeziorach Bełdany i Nidzkie. Dobra komunikacja przyczyniała się do szybkiego rozwoju osady i przekształcania się jej w ośrodek turystyczny i przemysłowo-leśny. Zbudowano tu tartak, wyłuszczarnię nasion drzew iglastych i kilka obiektów turystyki. Ruciane do 1898 r. było kolonią Guzianki. W późniejszych latach 1899 r. zostało przekształcone w oddzielną gminę o nazwie Rudczany. Wraz z przyrostem ludności zalożono tu szkołę i kościół, który powstał około 1909 r. a już w 1933 roku miejscowość liczyła ponad 730 osób. Jednak ludność nie cieszyła się zbyt długo spokojem w listopadzie 1914 r. do 1915 r. toczyły się tu walki niemiecko-rosyjskie.